25 misverstanden over Sápmi of Samiland (die veel mensen nog geloven)
Vraag een willekeurig persoon waar hij aan denkt bij Sápmi en de kans is groot dat je woorden hoort als Lapland, sneeuw, rendieren, het noorderlicht en misschien zelfs mensen die nog in tenten wonen. Dat is niet zo vreemd. Veel van wat we over de Sámi zien in reisfolders, films en op sociale media is gebaseerd op een versimpeld beeld van een cultuur die al duizenden jaren bestaat.
Toch bestaan er nog altijd veel misverstanden over de Sámi, hun geschiedenis, hun levenswijze en hun relatie met het noorden van Europa. Sommige ideeën zijn onschuldig, andere zijn ontstaan door eeuwen van onderdrukking, verkeerde beeldvorming of omdat de cultuur lange tijd alleen als folklore werd gepresenteerd.
Ik woon zelf in Sápmi, samen met mijn vriend die Sámi is, en krijgen deze vragen bijna dagelijks. Daarom zetten we de grootste misverstanden op een rij.
1. Sápmi is hetzelfde als Lapland
Dit is misschien wel het meest voorkomende misverstand.
De naam Lapland wordt tegenwoordig veel gebruikt binnen het toerisme. Sápmi is het traditionele leefgebied van de Sámi en strekt zich uit over Noorwegen, Zweden, Finland en een deel van Rusland.
De benaming Lapland is afkomstig uit een andere historische context. Daarom gebruiken steeds meer Sámi liever de naam Sápmi wanneer ze over hun thuisgebied spreken.
2. Sápmi is een land
Nee. Sápmi heeft geen eigen landsgrenzen en is geen zelfstandige staat. Het is een cultureel gebied dat al bestond lang voordat de huidige grenzen tussen Noorwegen, Zweden, Finland en Rusland werden vastgelegd.
Dat betekent niet dat de Sámi geen politieke vertegenwoordiging hebben. In Noorwegen, Zweden en Finland bestaat een eigen parlement dat zich inzet voor taal, cultuur en de rechten van de Sámi.
3. Alle Sámi zijn rendierhouders
Ook dat klopt niet. Hoewel rendierhouderij een belangrijk onderdeel van de cultuur is, werkt slechts een klein deel van de Sámi daadwerkelijk met rendieren.
De meeste Sámi hebben tegenwoordig heel andere beroepen. Ze werken bijvoorbeeld in het onderwijs, de gezondheidszorg, de wetenschap, het toerisme, de kunst of bij de overheid. Sommigen studeren aan een universiteit, anderen runnen een eigen bedrijf of werken in de mijnbouw.
4. De Sámi zijn een nomadisch volk
Dit klopt deels. Er wordt vaak gedacht dat de Sámi één groot nomadisch volk vormen dat voortdurend met rendieren door het landschap trekt. In werkelijkheid kende de Sámi-samenleving altijd verschillende manieren van leven.
Sommige families hielden zich bezig met rendierhouderij, anderen leefden van visserij, de jacht of handel. Weer anderen woonden al generaties lang op een vaste plek.
De manier van leven hing af van de streek, de natuur en de mogelijkheden die het landschap bood.
5. Alle Sámi wonen in tenten
Nee. Een lavvu is een traditionele tent die nog steeds wordt gebruikt, bijvoorbeeld tijdens werkzaamheden met rendieren of bij culturele bijeenkomsten.
Dat betekent niet dat de meeste Sámi daarin wonen. Net als ieder ander wonen de meeste mensen tegenwoordig gewoon in huizen of appartementen.
6. De Sámi leven nog precies zoals vroeger
Culturen veranderen. Dat geldt ook voor de Sámi.
Moderne rendierhouders gebruiken quads, sneeuwscooters, GPS en drones. Toch blijft veel traditionele kennis behouden. De manier waarop mensen het landschap lezen, het weer voorspellen of het gedrag van dieren begrijpen, wordt nog steeds van generatie op generatie doorgegeven.
Traditie en innovatie sluiten elkaar hier niet uit.
7. Alle Sámi spreken dezelfde taal
Nee, er bestaat niet één Samische taal.
Er zijn meerdere Samische talen met duizenden eigen woorden, een eigen grammatica en een eigen geschiedenis. Niet iedere Sámi kan alle varianten verstaan.
Door eeuwen van assimilatie en onderdrukking zijn veel talen bijna verdwenen. Tegenwoordig wordt hard gewerkt aan het behoud van de eigen taal en krijgen steeds meer kinderen de kans om Samisch te spreken.
8. De Sámi hebben geen eigen cultuur
Integendeel. De Sámi hebben een rijke cultuur met een eigen taal, muziek, verhalen, ambachten en tradities.
Ook de traditionele kleding, de gákti, vertelt vaak iets over de streek of familie waar iemand vandaan komt. Daarnaast spelen handwerk, joik, verhalen en kennis van de natuur een belangrijke rol.
De cultuur is geen museumstuk, maar leeft iedere dag verder.
9. Joik is gewoon een liedje
Dat wordt vaak gedacht, maar klopt niet. Joik is een van de oudste muziektradities van Europa.
Een joik gaat niet alleen óver iemand of iets. Het probeert juist de ziel, de emoties of het karakter van een persoon, dier of plek voelbaar te maken.
10. De Sámi waren altijd christelijk
Nee. Voordat het christendom zich over het noorden verspreidde, hadden de Sámi hun eigen religie.
Daarin speelden de natuur, geesten, de maan, dieren en heilige plekken een belangrijke rol. Een sjamaan begeleidde rituelen en trad op als bemiddelaar tussen mensen en de spirituele wereld.
Er werden offers gebracht en bijzondere stenen, bergen of meren konden een spirituele betekenis hebben. Vanaf de zeventiende eeuw probeerden kerk en overheid deze tradities te vervangen door een christelijke stroming. Veel rituelen werden verboden en trommels werden vernietigd.
Dat verleden heeft diepe sporen achtergelaten.
11. De Sámi zijn nooit onderdrukt
Helaas wel. Eeuwenlang werden de Sámi onderdrukt. Hun taal mocht op veel scholen niet worden gesproken, kinderen werden gedwongen zich aan te passen en veel mensen werden gediscrimineerd vanwege hun afkomst.
Ook verloor de gemeenschap door kolonisatie steeds meer toegang tot traditionele gebieden. Mijnbouw, bosbouw en andere vormen van landgebruik veranderden het landschap ingrijpend.
Tegenwoordig is er steeds meer erkenning voor deze geschiedenis, maar de gevolgen zijn nog altijd merkbaar.
12. Sápmi is leeg
Dat lijkt misschien zo wanneer je door de uitgestrekte natuur rijdt. Maar wie goed kijkt, ziet overal sporen van menselijk gebruik. Oude visplaatsen, rendierroutes, jachtgebieden en plekken waar families al generaties lang komen.
Sápmi is geen leeg landschap. Het is een gebied waar mensen al eeuwen leven, werken en een sterke relatie met de natuur hebben opgebouwd.
13. Rendieren leven op een rendierboerderij
Dit is een misverstand dat wij misschien wel het vaakst horen. Binnen de traditionele Sámi-rendierhouderij bestaan geen rendierboerderijen. Rendieren leven vrij in de natuur en trekken door enorme gebieden. Waar ze zich bevinden, hangt af van de seizoenen, de wind, voedsel en insecten.
De term reindeer farm wordt vooral binnen het toerisme gebruikt. Dat betekent niet automatisch dat je daar kennismaakt met de traditionele Sámi-manier van werken met rendieren.
14. Alle Sámi lijken op elkaar
Nee. Net zoals binnen ieder ander volk bestaan er grote verschillen tussen families, regio's en gemeenschappen.
Er zijn verschillende talen, kledingtradities en gebruiken. Ook de geschiedenis verschilt. Een Sámi die aan de kust van Noorwegen woont, heeft vaak een andere achtergrond dan iemand uit het binnenland van Zweden of Finland.
15. De Sámi leven los van de moderne samenleving
Integendeel. De meeste Sámi maken gewoon deel uit van de moderne samenleving. Ze werken bij de overheid, runnen bedrijven, studeren aan een universiteit, werken in de zorg of combineren een baan met de rendierhouderij.
Moderne technologie en een traditionele levenswijze kunnen prima naast elkaar bestaan.
16. Sápmi ligt alleen in Scandinavië
Dat wordt vaak gedacht, maar Sápmi strekt zich ook uit tot in Rusland.
Het traditionele leefgebied loopt door Noorwegen, Zweden, Finland en het Russische Kolaschiereiland. Sommige mensen verwarren Sápmi zelfs met Groenland, maar dat ligt honderden kilometers verder naar het westen en heeft een heel andere geschiedenis en bevolking.
17. De Sámi zijn één volk met één geschiedenis
Hoewel de Sámi één volk vormen, is hun geschiedenis allesbehalve eenvoudig. Door de eeuwen heen leefden verschillende groepen onder verschillende staten, wetten en omstandigheden. Ook de manier waarop mensen hun leven leidden, verschilde sterk per gebied.
Juist daardoor bestaan er vandaag de dag veel regionale verschillen in taal, cultuur en tradities.
18. De kerk speelde geen rol in de geschiedenis van de Sámi
Toch wel. Vanaf de zeventiende eeuw probeerden de kerk en de staat de Sámi te bekeren tot het christendom. Oude gebruiken werden ontmoedigd of zelfs verboden.
Voorwerpen die werden gebruikt binnen het sjamanisme werden vernietigd en traditionele rituelen verdwenen op veel plaatsen uit het dagelijks leven.
Toch zijn sommige oude verhalen, gebruiken en ideeën bewaard gebleven en maken ze nog altijd deel uit van het culturele geheugen van de gemeenschap.
19. De Sámi leven alleen van rendieren
Rendieren zijn belangrijk, maar vormen slechts één onderdeel van de cultuur. Van oudsher leefden veel Sámi ook van visserij, jacht en handel. De natuur bood voedsel, materialen en bescherming. Die veelzijdigheid zie je nog steeds terug in de manier waarop veel families gebruikmaken van het landschap.
20. Mijnbouw heeft niets met de Sámi te maken
Dat is helaas niet waar. Mijnbouw speelt al lange tijd een belangrijke rol in delen van Sápmi. Nieuwe mijnen, wegen en infrastructuur kunnen invloed hebben op rendierroutes en traditionele gebieden.
Daardoor ontstaan soms moeilijke afwegingen tussen economische ontwikkeling, natuur en de rechten van de Sámi.
21. De Sámi geloven allemaal hetzelfde
Zoals bij veel andere bevolkingsgroepen bestaan ook binnen de Sámi verschillende overtuigingen. Sommigen zijn christelijk, anderen voelen zich verbonden met oude tradities of hebben helemaal geen religieuze overtuiging.
Net als overal veranderen geloof en identiteit met de tijd.
22. Je leert Sápmi kennen door één boek of museum te bezoeken
Musea en boeken zijn een mooie eerste stap. Maar Sápmi leer je pas echt kennen wanneer je het landschap ervaart, met mensen praat en ziet hoe het dagelijks leven eruitziet.
De verhalen die ik van Jon-Anders' familie hoor, zijn bijvoorbeeld heel anders dan wat je soms in een geschiedenisboek leest. Juist die persoonlijke ontmoeting maakt vaak het verschil.
23. De Sámi-cultuur bestaat alleen uit folklore
Sommige mensen denken bij de Sámi vooral aan kleurrijke kleding, markten en muziek. Natuurlijk horen die bij de cultuur, maar de Sámi-cultuur is veel meer dan folklore. Ze leeft in de taal, in families, in de manier waarop mensen met de aarde, de natuur en elkaar omgaan. Ze leeft ook in de keuzes die mensen vandaag maken.
24. De natuur is alleen een mooie achtergrond
Voor veel bezoekers vormen de bergen, bossen en meren een prachtig decor. Voor de Sámi is de grond veel meer dan dat.
Het is verbonden met familiegeschiedenis, met rendierroutes, met herinneringen en met plekken waar mensen al generaties lang komen. De richting van de wind, de kwaliteit van de sneeuw en het gedrag van dieren kunnen allemaal invloed hebben op dagelijkse beslissingen.
25. Sápmi is alleen een vakantiebestemming
Misschien is dit wel het grootste misverstand van allemaal.
Voor bezoekers is Sápmi (of Lapland) een prachtige bestemming om het noorderlicht te zien, te wandelen of kennis te maken met een andere cultuur.
Voor de Sámi is het thuis. Het is de plek waar hun geschiedenis begon, waar hun cultuur zich ontwikkelde en waar mensen nog altijd wonen, werken en hun tradities doorgeven aan volgende generaties.
Juist daarom vinden wij het belangrijk dat bezoekers niet alleen de mooiste plekken zien, maar ook begrijpen wat Sápmi zo bijzonder maakt.
Een reis wordt immers veel waardevoller wanneer je niet alleen weet waar je bent, maar ook waarom deze plek zoveel betekenis heeft.
Meer leren over Sápmi?
Hopelijk hebben deze 25 misverstanden je geholpen om Sápmi beter te begrijpen.
Wil je verder lezen? Dan raden we ook deze artikelen aan:
Of nog liever: kom Sápmi zelf ervaren. Tijdens onze kleinschalige reizen laten we je kennismaken met het gebied zoals wij het kennen. Niet als een toeristische attractie, maar als een levend cultureel landschap waarin natuur, geschiedenis en gemeenschap onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Dat is volgens ons de mooiste manier om Sápmi echt te leren kennen.
Veelgestelde vragen over de Sámi en Sápmi
Zijn de Sámi het oudste inheemse volk van Europa?
Ja. De Sámi worden algemeen erkend als het oudste inheemse volk van Europa. Daarnaast zijn zij de enige door de Verenigde Naties erkende inheemse bevolking van Noord-Europa. Hun geschiedenis in het noorden gaat duizenden jaren terug en is nauw verbonden met het landschap van Sápmi.
Hoeveel Sámi zijn er?
Er bestaat geen exact aantal, omdat niet ieder land mensen op dezelfde manier registreert. De meeste schattingen gaan uit van ongeveer 80.000 tot 100.000 Sámi. Ongeveer 50.000 Sámi wonen in Noorwegen, ongeveer 20.000 in Zweden, 6.000 in Finland en ongeveer 2.000 in Rusland.
Zijn de Sámi gewone burgers van de landen waarin zij wonen?
Ja. Sámi zijn volwaardige burgers van Noorwegen, Zweden, Finland of Rusland en hebben dezelfde rechten en plichten als andere inwoners. Dat betekent bijvoorbeeld dat zij, net als iedereen, belasting betalen. Tegelijkertijd hebben zij als inheems volk ook specifieke culturele en taalkundige rechten.
Hebben de Sámi een eigen parlement?
Ja. Noorwegen kreeg in 1989 als eerste een Sámi-parlement. Inmiddels hebben ook Zweden en Finland een eigen Sámi-parlement. Deze parlementen zetten zich in voor de taal, cultuur en belangen van de Sámi, maar vormen geen aparte regering.
Zijn de rechten van de Sámi altijd erkend geweest?
Nee. Lange tijd voerden de Scandinavische overheden een beleid dat gericht was op assimilatie. In Noorwegen begon deze politiek in de negentiende eeuw. Veel Sámi werden aangemoedigd of gedwongen om hun eigen taal en cultuur los te laten en zich aan te passen aan de Noorse samenleving.
Vanaf de jaren negentig heeft Noorwegen steeds meer rechten van de Sámi erkend, onder andere op het gebied van taal, cultuur en landgebruik.
Waarom spreken veel oudere Sámi hun eigen taal niet meer?
Een belangrijke oorzaak is het assimilatiebeleid dat vooral in Noorwegen werd gevoerd. Generaties Sámi groeiden op in Noorse kostscholen, waar het spreken van een Samische taal vaak niet werd aangemoedigd of zelfs verboden was. Daardoor gingen binnen veel families taal en tradities gedeeltelijk verloren.
Wat is de Samiraad?
In 1956 werd de Samiraad (Sámi Council) opgericht. Deze internationale organisatie vertegenwoordigt Sámi uit Noorwegen, Zweden, Finland en Rusland en zet zich in voor samenwerking, cultuur, taal en de rechten van de Sámi over landsgrenzen heen.
Dragen de Sámi altijd traditionele kleding?
Nee. De gákti, de traditionele Sámi-kleding, wordt tegenwoordig meestal gedragen tijdens speciale gelegenheden, zoals feestdagen, bruiloften, ceremonies en culturele evenementen. In het dagelijks leven dragen de meeste Sámi, net als iedereen, gewone kleding.
Mag je de Sámi "Lappen" noemen?
De term "Lappen" werd vroeger veel gebruikt, maar wordt tegenwoordig door veel Sámi als verouderd en denigrerend ervaren. Daarom gebruiken wij bewust de naam Sámi, die aansluit bij hoe de gemeenschap zichzelf noemt.
Leven de Sámi nog op een traditionele manier?
De Sámi leven in een moderne samenleving. Ze wonen in gewone huizen, maken gebruik van technologie en werken in uiteenlopende beroepen. Tegelijkertijd blijven veel tradities, zoals de taal, rendierhouderij, joik en duodji, een belangrijk onderdeel van hun identiteit.
Is Sápmi een afgelegen wildernis zonder dorpen?
Nee. Hoewel Sápmi bekendstaat om zijn uitgestrekte natuur, vind je er ook dorpen, steden en moderne infrastructuur. Mensen wonen, werken en gaan hier naar school, net als elders in Scandinavië.
Welke uitdagingen kennen de Sámi vandaag de dag?
De Sámi staan voor verschillende hedendaagse uitdagingen. Klimaatverandering beïnvloedt de natuur en daarmee ook de rendierhouderij. Daarnaast zorgen mijnbouw, bosbouw, windparken en andere ruimtelijke ontwikkelingen regelmatig voor discussies over landgebruik en de bescherming van traditionele leefgebieden.
